< sve vesti
Od mladosti do starijeg životnog doba: komparativna analiza kliničkih i demografskih karakteristika multiple skleroze prema uzrastu na početku bolesti
20. april 2026.
Opšte je poznato da je multipla skleroza (MS) bolest sa hiljadu lica što se odnosi dominantno na širok dijapazon simptomatskog i kliničkog ispoljavanja. I pored značajnih individualnih razlika u ispoljavanju oboljenja kod svakog pojedinca postoje značajne razlike u kliničkom ispoljavanju, toku bolesti, prognozi kao i prema terapijskom pristupu u zavisnosti od starosti kad je bolest počela. Na osnovu perioda pojave prvih simptoma i postavljanja dijagnoze aktuelno se koristi podela na MS sa početkom u pedjatrijskom dobu (pediatric onset MS – POMS), MS sa početkom u adultnom dobu (adult onset MS – AOMS) i MS sa kasnim početkom (late onset MS – LOMS).
POMS je najređa pojava i čini do oko 10% svih slučajeva pacijenata obolelih od MS. Najčešće se dijagnoza postavlja u tinejdžerskom periodu dok se kod dece mlađe od 12 godina postavlja kod samo 1% slučajeva. Klinički tok je po pravilu relapsno-remitentni dok su progresivni oblici MS (primarno-progresivni i sekundarno-progresivni) izuzetno retki. Učestalost relapsa je najčešća u komparaciji sa ostalim starosnim grupama. Inicijalni simptomi su najčešće senzitivni ili vizuelni u ovoj starosnoj grupi dok je kod post-pubertetske dece odnos pola 2:1-3:1 na račun ženskog pola. Oporavak od ataka bolesti je u velikom broju slučajeva zadovoljavajući. Nalaz na magnetnoj rezonanci (MR) kod POMS ima većinu tipičnih karakteristika koje odlikuju MS i koriste se važeći revidirani kriterijumi za postavljanje dijagnoze. Ipak postoje određene razlike koje izdvajaju ovu grupu pacijenata od ostalih. Kod POMS je često prisutno veliko opterećenje brojem lezija na MR kao i veći broj aktivnih lezija odnosno lezije koje se prebojavaju paramagnetnim kontrastnim sredstvom. Tumefaktivne MS promene koje su retke u adultnoj i starijoj populaciji kod POMS mogu biti prisutne kod čak 40%. I pored značajne aktivnosti na MR u pedijatrijskoj populaciji je registrovan najmanji stepen onesposobljenosti merene proširenom skalom funkcionalne onesposobljenosti (EDSS – expanded disability status scale) što je u skladu i klinički sa sporijom progresijom onesposobljenosti kod ovih pacijenata tokom vremena. Tokom praćenja pedijatrijske populacije sa MS ustanovljeno je da je veliki broj pacijenata imao „benigni“ tok sa dostizanjem maksimalnog EDSS 3 dok je pojava viših vrednosti EDSS i EDSS 6 uočena kod značajno manje proporcije pacijenata. Imunomodulatorna terapija je indikovana i u pedijatrijskoj populaciji pacijenata sa MS i ustanovljeno je da ova populacija podleže često terapijskim promenama i eskalaciji ka drugoj terapijskoj liniji što se može objasniti velikom neuroradiološkom i kliničkom aktivnošću kod ovih pacijenata ali i zbog neophodnosti duže primene terapije u odnosu na ostale dve grupe.
AOMS predstavlja najveću grupu pacijenata i odnosi se na osobe prosečne starosti 20 do 40 godina kada se javljaju prvi simptomi a potom i postavlja dijagnoza. Za ovu grupu je karakteristično najbrže postavljanje dijagnoze odnosno najmanje dijagnostičko kašnjenje. Najčešći tok bolesti i u ovoj grupi je relapsno-remitentni dok je za razliku od pedijatrijske populacije primarno-progresivni oblik ipak češći i prisutan kod oko 15% pacijenata. Razvoj sekundarno-progresivnog oblika MS je primarno definisan trajanjem bolesti ali i načinom i vremenom postavljanja dijagnoze sekundarne progresije s obzirom da do sada i dalje ne postoji jasan „zlatni standard“ za postavljanje dijagnoze ovog oblika MS. Različiti poduhvati su pokušani do danas da se definišu načini i merila za postavljanje granice koja predstavlja prekretnicu između relapsno-remitentnog toka i sekundarno-progresivnog. Može se smatrati da značajno manje kliničkih razlika postoje između pedijatrijske grupe pacijenata sa MS koji su stariji od 12 godina i adultne populacije sa MS u odnosu na grupu pacijenata kod kojih je MS kasnog početka. EDSS i progresija onesposobljenosti ima i u ovoj grupi sličnu dinamiku sa značajnim povećanjem onesposobljenosti nakon više godina trajanja bolesti što je sada i značajno redukovano pomoću primene imunomodulatorne terapije. Glavna specifičnost koja razlikuje ovu grupu od ostale dve kada je u pitanju odabir imunomodulatorne terapije je reproduktivni period i planiranje porodice što značajno utiče na promenu terapije kod ovih pacijenata. Takođe kod ove populacije pacijenata neophodno je uzeti u obzir značaj MS simptoma i terapijskog izbora s obzirom da je velika proporcija pacijenata radno sposobna i društveno, socijalno i ekonomski angažovana.
LOMS obuhvata populaciju pacijenata koja do skoro a i aktuelno i dalje nije u potpunosti istražena i značajno se razlikuje demografski i klinički od prethodne dve grupe. Proporcija pacijenata muškog pola u ovoj grupi dominira kao i progresivni oblici bolesti (sekundarno- i primarno-progresivni). Shodno toku bolesti kod ovih pacijenata je prisutno značajno veća onesposobljenost što se odražava i visinom EDSS. Klinička slika je u velikoj meri determinisana tokom bolesti ali i pridruženim komorbiditetima te se kod ove grupe pacijenata motorni deficiti značajno češće sreću i mogu biti inicijalno manifestni u vidu otežanog hoda ili skraćenja udaljenosti koji pacijent može da pređe bez zamora i time ostati dugo nezapaženi. Upravo iz ovih razloga je kod ove grupe dijagnostičko kašnjenje najviše izraženo. Pacijentima sa MS kasnog početka smatraju se osobe starosti oko ili starije od 50 godina koji shodno godinama starosti imaju pridružene komorbiditete koji značajno ograničavaju izbor i primenu imunomodulatorne terapije. U ovoj grupi pacijenata je najređe prisutna višestruka primena imunomodulatorne terapije i značajno ređa primena visoko-efektivne terapije najviše zbog nepovoljnog odnosa rizika i koristi kod ovih pacijenata. Opsežna ispitivanja sprovedena kod LOMS ustanovila su značajno manju efikasnost imunomodulatorne terapije u ovoj kohorti pa čak i novi prostor za razvoj de-eskalacionih terapijskih režima.
Ključno je naglasiti raznovrsnost kliničkog ispoljavanja MS nezavisno od drugih odrednica i varijabli. Komparativno svaka od ove tri navedene starosne grupe pacijenata obeležena je određenim specifičnostima koje je neophodno poznavati ali koje kao takve nipošto ne umanjuju potrebu za stalnim individualnim i multidisciplinarnim pristupom. Kategorizacije, mere procene i pristupi su se tokom proteklih godina zahvaljujući stalnim i opsežnim ispitivanjima značajno menjali i racionalno je prihvatiti da će se u sledećem periodu uz dostupnost sve modernijih tehnika i alata još više nepoznanica razrešiti ali i pojaviti.
Reference:
1. Małecka I, Przybek-Skrzypecka J, Kurowska K, et al. Clinical and laboratory parameters by age for patients diagnosed with multiple sclerosis between 2000 and 2015. Neurol Neurochir Pol. 2021;55(4):387-393. doi:10.5114/ninp.2021.108471
2. Dujmović I, Mesaros S, Pekmezović T, et al. Primary progressive multiple sclerosis: clinical and paraclinical characteristics with application of the new diagnostic criteria. Eur J Neurol. 2004;11(7):439-444. doi:10.1111/j.1468-1331.2004.00758.x
3. Ford H. Clinical presentation and diagnosis of multiple sclerosis. Clin Med (Lond). 2020;20(4):380-383. doi:10.7861/clinmed.2020-0296
4. Alroughani R, Akhtar S, Ahmed S, et al. Is time to reach EDSS 6.0 faster in patients with late-onset versus young-onset multiple sclerosis? PLoS One. 2016;11(11):e0165846. doi:10.1371/journal.pone.0165846
5. Androdias G, Lünemann JD, Maillart E, et al. De-escalating and discontinuing disease-modifying therapies in multiple sclerosis. Brain. 2023;148(5):1459-1478. doi:10.1093/brain/awad120
6. Cerqueira Pinto SC, Ferreira Vasconcelos CC, Aurenção JCK, et al. Pediatric multiple sclerosis in Rio de Janeiro: secondary progression and disability. Pediatr Neurol. 2019;94:48-54. doi:10.1016/j.pediatrneurol.2019.02.006
7. Kisic-Tepavcevic D, Pekmezovic T, Trajkovic G, et al. Sexual dysfunction in multiple sclerosis: a 6-year follow-up study. J Neurol Sci. 2015;358(1-2):317-323. doi:10.1016/j.jns.2015.09.023
8. Oleksy PT, Tobiasz A, Reclik M, et al. From youth to late age: a comparative analysis of clinical and demographic profiles in multiple sclerosis by age at onset. Postep Psychiatr Neurol. 2025;34(4):232-242.
9. Harding KE, Liang K, Cossburn MD, et al. Long-term outcome of paediatric-onset multiple sclerosis: a population-based study. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2013;84(2):141-147. doi:10.1136/jnnp-2012-303996
10. Nociti V, Romozzi M, Mirabella M. Challenges in diagnosis and therapeutic strategies in late-onset multiple sclerosis. J Pers Med. 2024;14(4):400. doi:10.3390/jpm14040400
11. Mirmosayyeb O, Brand S, Barzegar M, et al. Clinical characteristics and disability progression of early- and late-onset multiple sclerosis compared to adult-onset multiple sclerosis. J Clin Med. 2020;9(5):1326. doi:10.3390/jcm9051326
12. Naseri A, Nasiri E, Sahraian MA, et al. Clinical features of late-onset multiple sclerosis: a systematic review and meta-analysis. Mult Scler Relat Disord. 2021;50:102816. doi:10.1016/j.msard.2021.102816
13. Ziemssen T, Bhan V, Chataway J, et al. Secondary progressive multiple sclerosis: a review of clinical characteristics, definition, prognostic tools, and disease-modifying therapies. Neurol Neuroimmunol Neuroinflamm. 2023;10(1):e200064. doi:10.1212/NXI.0000000000200064
14. Nikolić B, Ivančević N, Zaletel I, et al. Characteristics of pediatric multiple sclerosis: a tertiary referral center study. PLoS One. 2020;15(12):e0243031. doi:10.1371/journal.pone.0243031
15. Thompson AJ, Baranzini SE, Geurts J, et al. Multiple sclerosis. Lancet. 2018;391(10130):1622-1636. doi:10.1016/S0140-6736(18)30481-1
16. Dunseath C, Bova EJ, Wilson E, et al. Pediatric neuroimaging of multiple sclerosis and neuroinflammatory diseases. Tomography. 2024;10(12):2100-2127. doi:10.3390/tomography101202100
Autor teksta: dr Marta Jeremić
Univerzitetski klinički centar Srbije
