< sve vesti
Sociodemografski i klinički faktori povezani sa progresijom onesposobljenosti (EDSS)
kod osoba sa MS
04. jun 2026.
Multipla skleroza (MS) je hronična inflamatorno degenerativna demijelinizirajuća bolest centralnog nervnog sistema (CNS) koja dovodi do teške onesposobljenosti. Etiologija MS-a je još uvek nepoznata i uslovljena je složenom vezom između genetskih i faktora sredine [1]. Bolest karakteriše značajna heterogenost u kliničkoj prezentaciji kao i samom toku bolesti koji dovodi do do onesposobljenosti [2]. Prema toku bolesti postoje četiri oblika kliničke prezentacije: klinički izolovani sindrom (eng. Clinically Isolated Syndrome – CIS), relapsno remitentna MS (RRMS), sekundarno progresivna MS (SPMS) i primarno progresivna MS (PPMS) [3].
MS Atlas za 2020. je objavio da na globalnom nivou živi 2,8 miliona ljudi sa MS (prevalencija - 36 slučajeva na 100.000 stanovnika) i da ih je u Srbiji 11.972 sa odgovarajućom prevalencijom od 136 slučajeva MS na 100.000 stanovnika.
Progresija onesposobljenosti kod pacijenata sa multiplom sklerozom (eng. Patients with Multiple Sclerosis – pwMS) može proizaći iz dva glavna mehanizma, jedan je povezan sa pogoršanjem u okviru relapsa (eng. Relapse-Associated Worsening – RAW) a drugi je progresija nezavisna od relapsne aktivnosti (eng. Progression Independent of Relapse Activity – PIRA) [4,5]. Onesposobljenost povezana sa relapsima smatra se karakterističnim mehanizmom akumulacije onesposobljenosti u relapsnoj, inflamatornoj fazi multiple skleroze, dok PIRA odražava progresiju onesposobljenosti tokom primarne ili sekundarne progresivne faze bolesti, praćene neurodegenerativnim mehanizmima. i [4,5]. PIRA čini aproksimativno dve trećine svih događaja progresije onesposobljenosti, u skladu sa nedavnim dokazima kod pacijenata sa relapsom MS iz randomizovanih kontrolisanih ispitivanja [6,7] kao i podataka iz kliničke prakse [8], što izdvaja PIRA kao glavni faktor koji doprinosi akumulaciji onesposobljenosti u MS. PIRA se javlja rano čak i kod pacijenata na terapiji koja modifikuje tok bolesti [eng. Disease-Modifying Treatment – DMTs] što sugeriše postojanje tekuće, neurodegenerativne komponente otporne na trenutne terapijske opcije.
Onesposobljenost je važan faktor koji utiče na kvalitet života pacijenata sa MS, stoga je posebno važno da se aktivno istraže faktori koji utiču na stepen onesposobljenosti. Za procenu stepena onesposobljenosti u kliničkoj praksi se koriste skale ocenjivanja koje mere onesposobljenost i mogu proceniti njegovo napredovanje tokom vremena. Najrasprostranjenija metoda je Expanded Disability Status Scale (EDSS), koja omogućava procenu stepena funkcionalnog ograničenja pacijenta pomoću osam funkcionalnih sistema.
Faktori koji mogu objasniti raznolikost u kliničkoj prezentaciji, mogu pomoći da se predvidi tok bolesti i identifikuju potencijalni pokretači progresije. Oni su od velikog interesa za pacijente i kliničare, posebno faktori rizika koji se mogu promeniti.
U dosadašnjim studijama koje su ispitivale progresiju onesposbljenosti kod MS pacijenta i faktore koji utiču na nju utvrđeno je da su prediktivni faktor za veću onesposobljenost: veća starost pri postavljanju dijagnoze, duže trajanje osnovne bolesti, viši početni EDSS skor, češći relapsi na početku bolesti, loši rezultati kognitivnih testova i autoimuni komorbiditeti. Među faktorima životnog stila gojaznost, pušenje i manje izlaganje suncu bili su povezani sa lošijim ishodima, dok je kontinuirana fizička aktivnost povezana sa smanjenim rizikom od progresije bolesti i akumulaciju onesposobljenosti. Vreme do potvrđenih ishoda progresije onesposobljenosti tj do dostizanja određenih EDSS skoreva značajno se razlikovalo u različitim grupama ispitanika. [9]. Ovi nalazi podržavaju vrednost rane prognostičke procene i ukazuju na to da faktori životnog stila mogu ponuditi dodatne mogućnosti za poboljšanje dugoročnog ishoda.
U studiji Lavton et al. 2015. su praćene dve velike nezavisne kohorte pacijenata sa MS-om iz Kanade i Velike Britanije sa ciljem da se izgradi model za kretanje EDSS-a, tokom 30 godina. Onesposobljenost merena EDSS-om nije bila linearna tokom vremena, odnosno bilo je trenutaka kada je onesposobljenost brže napredovala i kada je napredovanje onesposobljenosti bilo sporije. Hum et al., su pokazali da je putanja EDSS-a stabilna 10 godina nakon pojave bolesti i dostignutog nivoa onesposobljenosti ispod 3 poena, ali posle 15 godina EDSS je pokazivao varijabilnu progresiju [10]. Važno je identifikovati prognostičke faktore koji mogu predvideti pogoršanje onesposobljenosti, uspešan ili loš dugoročni ishod nakon inicijacije terapije a koji bi bili pomoć u donošenju odluka u kliničkoj praksi [11].
Kolumbijska studija Arteaga-Noriega i saradnika imala je za cilj da opiše promene EDSS-a tokom vremena i da se analiziraju faktori povezani sa progresijom onesposobljenosti pacijenata sa MS. U ovoj studiji multivarijantni model je pokazao da kliničke i sociodemografske varijable koje su imale najviše uticaja u povećanju EDSS-a su početni cerebelarni simptomi i pol (12). Sa kliničke tačke gledišta, prisustvo cerebelarnog sindroma u ranim stadijumima bolesti predstavlja nepovoljan prognostički faktor [13]. Tomassini je pronašao da je EDSS vrednost od 3,0 ili više može predstavljati kritičnu tačku za onesposobljenost, što ukazuje na moguću iscrpljenost funkcionalnih adaptivnih mehanizama i početak progresivnog neuspeha u strateškoj funkcionalnoj interakciji između malog mozga i kore velikog mozga [14].
Iako su žene uvek imale veću prevalenciju MS-a od muškaraca, u pogledu prognoze i toka bolesti, muškarci su dostizali veće vrednosti na EDSS-u tokom praćenja, Rezultati istraživanja Bidge i saradnika ne podržavaju menopauzu kao vodeći faktor za progresiju onesposobljenosti kod starijih žena sa MS-om, iako reproduktivno starenje može biti dodatak efektima somatskog starenja.
Bove et al. je sprovela studiju koju je uključila 551 pacijenta sa MS i utvrdila da nema razlike između godina života i kliničke i radiološke progresije bolesti [15], dok drugi navode suprotne podatke, nalazeći da što je pacijent stariji u trenutku postavljanja dijagnoze, lošija je prognoza i progresija EDSS-a [16,17). Pored toga, studije o napredovanju onesposobljenosti su pokazale tendenciju bržeg napredovanja u EDSS skoru kod starijih pacijenata u poređenju sa onima mlađeg uzrasta na početku, čak i među pacijentima sa RRMS [18].
Istorija mentalnih poremećaja može igrati važnu ulogu u napredovanju onesposobljenosti i povećanju EDSS skora. Psihijatrijski komorbiditeti su česti kod MS pacijenata. U istraživanju McKay i saradnika utvrđeno je da više od jedne trećine njihove MS kohorte ima poremećaj raspoloženja ili anksioznost. Prisustvo ovih komorbiditeta je bilo povezano sa značajno većom kasnijom onesposobljenosti u proseku od 10 godina praćenja. Veza između psihijatrijskog komorbiditeta i onesposobljenosti je opstala čak i nakon uzimanja u obzir pola, starosti na početku MS, trajanja bolesti, toka bolesti, upotrebe DMT-a i fizičkih komorbiditeta. Efekat je bio statistički značajan među ženama, ali ne i muškarcima, koji su predstavljali 24% uzorka studije. Kada se istražuje individualni efekat svakog psihijatrijskog komorbiditeta, depresija se javlja kao jedini značajan moderator onesposobljenosti. Dok su i anksioznost i bipolarni poremećaj bili povezani sa višim EDSS skorom, nijedno nije imalo statistički značaj, verovatno zbog manjeg broja pogođenih osoba [19].
Velika italijanska multicentrična studija identifikovala je 4 različita fenotipa pogoršanja onesposobljenosti kod relapsno-remitentne MS: minimalno pogoršanje (veoma sporo napredovanje koje dostiže EDSS rezultat 2 nakon otprilike 10 godina), kasno pogoršanje (progresija počinje oko 10 godina nakon početka), rano pogoršanje (progresija počinje na približno 5 godina) i brzo napredujuća akumulacija onesposobljenosti. Studija je obuhvatila dugogodišnje praćenje (prosečno 10,1 godina) dve velike grupe: 2.563 pacijenta koji nisu bili na terapiji i 2.952 pacijenta koji su se lečili od MS-a. U skladu sa prethodnim studijama, teži fenotipovi su pokazali korelaciju sa velikim stepenom opterećenja lezijama na MRI glave i kičme. PIRA se pojavila kao preovlađujući mehanizam koji pokreće napredovanje svih fenotipova, naglašavajući hitnu potrebu za terapijama usmerenim na hroničnu neuroinflamaciju i neurodegeneraciju. Kao dokaz koncepta, pokazali su da se ovi fenotipovi mogu primeniti kao model na pojedinačnim pacijentima, omogućavajući objektivno poređenje uočenog i očekivanog stepena onesposobljenosti tokom vremena izvođenjem „z-skora invaliditeta“. Ovo unapređuje klasičnu fenotipizaciju ka preciznijim kategorijama usmerenim na pacijenta, integrišući rutinske MRI karakteristike. Klinički, ovi fenotipovi mogu pomoći personalizovanom odabiru tretmana i praćenju, pod uslovom adekvatne validacije; u istraživanju, oni predstavljaju potencijalno koristan okvir za proučavanje progresije onesposobljenosti i odgovora na lečenje (20).
Literatura
1. Hauser SL, Cree BAC. Treatment of multiple sclerosis: a review. Am J Med. 2020;133(12):1380–1390.e2. doi:10.1016/j.amjmed.2020.05.049
2. Disanto G, Berlanga AJ, Handel AE, Para AE, Burrell AM, Fries A, et al. Heterogeneity in multiple sclerosis: scratching the surface of a complex disease. Autoimmune Dis. 2011;2011:932351. doi:10.4061/2011/932351
3. Klineova S, Lublin FD. Clinical course of multiple sclerosis. Cold Spring Harb Perspect Med. 2018;8(9):a028928. doi:10.1101/cshperspect.a028928
4. Jakimovski D, Bittner S, Zivadinov R, et al. Multiple sclerosis. Lancet. 2023. doi:10.1016/S0140-6736(23)01473-3
5. Lublin FD, Reingold SC, Cohen JA, et al. Defining the clinical course of multiple sclerosis: the 2013 revisions. Neurology. 2014;83(3):278–286. doi:10.1212/WNL.0000000000000560
6. Kappos L, Wolinsky JS, Giovannoni G, et al. Contribution of relapse-independent progression vs relapse-associated worsening to disability accumulation in relapsing multiple sclerosis. JAMA Neurol. 2020;77(9):1132–1140. doi:10.1001/jamaneurol.2020.1568
7. Lublin FD, Häring DA, Ganjgahi H, et al. How patients with multiple sclerosis acquire disability. Brain. 2022. doi:10.1093/brain/awac016
8. Tur C, Carbonell-Mirabent P, Cobo-Calvo Á, et al. Association of early progression independent of relapse activity with long-term disability after a first demyelinating event in multiple sclerosis. JAMA Neurol. 2023;80(2):151–160. doi:10.1001/jamaneurol.2022.4655
9. Guo J, Olsson T, Alfredsson L, Hedström AK. Disability progression in multiple sclerosis: a latent class analysis of predictors. J Neurol. 2026;273(2):157. doi:10.1007/s00415-026-13704-5
10. Lawton M, Tilling K, Robertson N, Tremlett H, Zhu F, Harding K, et al. A longitudinal model for disease progression in multiple sclerosis. J Clin Epidemiol. 2015;68(11):1355–1365. doi:10.1016/j.jclinepi.2015.05.003
11. Hum S, Lapierre Y, Scott SC, Duquette P, Mayo NE. Trajectory of MS disease course for men and women over three eras. Mult Scler. 2017;23(4):534–545. doi:10.1177/1352458516643397
12. Arteaga-Noriega A, Zapata-Berruecos J, Gutiérrez-Vargas J, Garcia JC, Rojas-Gualdron D, Restrepo-Botero M. Factors associated with the progression of disability (EDSS) among MS patients. eNeurologicalSci. 2026;42:100602. doi:10.1016/j.ensci.2026.100602
13. Vasconcelos CCF, Aurenção JCK, Thuler LCS, Camargo S, Alvarenga MP, Alvarenga RMP. Prognostic factors associated with long-term disability and secondary progression in patients with multiple sclerosis. Mult Scler Relat Disord. 2016;8:27–34. doi:10.1016/j.msard.2016.04.013
14. Tomassini V, Fanelli F, Prosperini L, Cerqua R, Cavalla P, Pozzilli C. Predicting the profile of increasing disability in multiple sclerosis. Mult Scler. 2019;25(9):1306–1315. doi:10.1177/1352458518795318
15.Bove R, Musallam A, Healy BC, Houtchens M, Glanz BI, Khoury S, et al. No sex-specific difference in disease trajectory in multiple sclerosis patients before and after age 50. BMC Neurol. 2013;13:73. doi:10.1186/1471-2377-13-73
16. Debouverie M, Pittion-Vouyovitch S, Louis S, Guillemin F. Natural history of multiple sclerosis in a population-based cohort. Eur J Neurol. 2008;15(9):916–921. doi:10.1111/j.1468-1331.2008.02210.x
17. Martinez-Altarriba MC, Ramos-Campoy O, Luna-Calcaño IM, Arrieta-Antón E. Multiple sclerosis: diagnosis and treatment. Semergen. 2015;41(6):324–328. doi:10.1016/j.semerg.2014.06.006
18. Confavreux C, Vukusic S. Natural history of multiple sclerosis: a unifying concept. Brain. 2006;129(Pt 3):606–616. doi:10.1093/brain/awl007
19. McKay KA, Tremlett H, Fisk JD, et al. Psychiatric comorbidity is associated with disability progression in multiple sclerosis. Neurology. 2018;90(15):e1316–e1323. doi:10.1212/WNL.0000000000005302
20. De Meo E, Addazio I, Portaccio E, et al. Disability worsening phenotypes in multiple sclerosis and impact of disease-modifying treatments. Neurology. 2025;105(12):e214408. doi:10.1212/WNL.0000000000214408
Autor teksta: doc. dr Vesna Suknjaja
Univerzitetski Klinički Centar Vojvodine
Medicinski Fakultet Univerziteta u Novom Sadu
